Παπαδάκη Δήμητρα | Ψυχολόγος
Γονείς και ΔΕΠ-Υ : Τί πρέπει να γνωρίζετε για το παιδί σας και πώς μπορείτε να το βοηθήσετε.
Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής με ή χωρίς Υπερκινητικότητα έχει έναρξη συνήθως κατά την παιδική και εφηβική ηλικία. Τα πρωτογενή και κυρίαρχα συμπτώματα της διαταραχής (διάσπαση προσοχής, παρορμητικότητα και υπερδραστηριότητα) οφείλονται βάσει πολλών ερευνητών σε οργανικά αίτια (Βarkley, 2006) και διαφέρουν από παιδί σε παιδί σε έκταση, συχνότητα και βαθμό σοβαρότητας. Ωστόσο, μία σειρά συνοδών προβλημάτων ή δευτερογενών συμπτωμάτων (προβλήματα διαγωγής, συμπεριφοράς, άγχους, κατάθλιψης) που εμφανίζονται κατά την αναπτυξιακή πορεία του παιδιού και πιθανόν να οδηγήσουν σε συννοσηρότητα οφείλονται σε κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες και στις συνθήκες μέσα στις οποίες το παιδί μεγαλώνει. Συνεπώς, θα λέγαμε πως τα δευτερογενή συμπτώματα δημιουργούνται από την αλληλεπίδραση των πρωτογενών συμπτωμάτων και των αντιδράσεων των σημαντικών ατόμων του κοινωνικού περίγυρου του παιδιού με ΔΕΠ-Υ.
Τα πρωτογενή συμπτώματα της ΔΕΠ-Υ είναι αντιμετωπίσιμα και δεν κάνουν από μόνα τους την ανατροφή και εκπαίδευση των παιδιών μία εξαντλητική και ανυπόφορη διαδικασία.
Ωστόσο οι δυσκολίες αυξάνονται σημαντικά όταν οι περιβαλλοντικοί παράγοντες οδηγούν στην εμφάνιση των δευτερογενών συμπτωμάτων, καθώς αυτό που τελικά θα επηρεάσει αρνητικά την εξέλιξη του παιδιού είναι ο τρόπος με τον οποίο οι γονείς και οι δάσκαλοι θα αντιληφθούν, θα ερμηνεύσουν και θα αντιδράσουν σε αυτές τις δυσκολίες. Η έγκαιρη διάγνωσή της και η σωστή αντιμετώπιση από τους γονείς, τους παιδαγωγούς και τους ειδικούς είναι αυτές που θα βοηθήσουν στην ομαλή εξέλιξη του παιδιού και στον περιορισμό ή ακόμα και την αναστολή εμφάνισης των δευτερογενών συμπτωμάτων.
Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε πως η ΔΕΠ-Υ διατηρείται σταθερή σε όλα τα στάδια της ζωής του ατόμου, αλλά τα κριτήρια για τη διάγνωσή της διαφέρουν μεταξύ των αναπτυξιακών σταδίων. Για παράδειγμα, μία συμπεριφορά που θεωρείται αποκλίνουσα κατά τη σχολική ηλικία, μπορεί να θεωρείται φυσιολογική κατά την προσχολική ηλικία και να μην αποτελεί κριτήριο για τη διάγνωση της ΔΕΠ-Υ.
Εάν έχετε υποψίες πως το παιδί σας πάσχει από την εν λόγω Διαταραχή, η παρακάτω ταξινόμηση των κριτηρίων ανά αναπτυξιακό στάδιο θα σας βοηθήσει να αναγνωρίσετε ορισμένες συμπεριφορές και να ζητήσετε έγκαιρα βοήθεια από κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας, προκειμένου να λάβει το παιδί τη βοήθεια που χρειάζεται.
Βρεφική ηλικία: Τα τελευταία χρόνια η ΔΕΠ-Υ έχει συνδεθεί με συμπεριφορές που εμφανίζονται στα «δύσκολα βρέφη» . Είναι σαφές πως στο ηλικιακό αυτό στάδιο παρόλο που δεν μπορούμε να οδηγηθούμε σε μία επιβεβαιωμένη πρόγνωση της ΔΕΠ-Υ, υπάρχει ένα σύνολο μορφών συμπεριφοράς που τοποθετεί τα βρέφη σε μια ομάδα υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση κάποιας αναπτυξιακής δυσκολίας. Οι συμπεριφορές αυτές είναι:
- Αυξημένη κινητική δραστηριότητα
- Παρουσίαση δυσκολιών στην καθημερινή τους περιποίηση
- Αυξημένη συχνότητα κλάματος που είναι πιο οξύ, έντονο και παρατεταμένο
- Ανήσυχος ύπνος με μη σταθερό ωράριο
- Δυσκολία ως προς τις διατροφικές τους συνήθειες
- Κωλικοί
- Αυξημένη ανησυχία
Σύμφωνα με ερευνητές, κάποιες συμπεριφορές μαθαίνονται καλύτερα και παγιώνονται πιο βαθιά όταν ένα παιδί τις μάθει από πολύ νωρίς και είναι πολύ δύσκολο να τις αλλάξει όταν μεγαλώσει. Η έγκαιρη προσπάθεια για την ύπαρξη ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος γύρω από τα βρέφη που αντιμετωπίζουν κάποιες δυσκολίες, αποτελεί προϋπόθεση για την μετέπειτα αναπτυξιακή τους πορεία.
Προσχολική ηλικία: Στο στάδιο αυτό, το παιδί αναπτύσσεται με ραγδαίους ρυθμούς , πράγμα που δημιουργεί δυσκολίες στη διάκριση μεταξύ παθολογικών και φυσιολογικών συμπεριφορών. Τα νήπια , στην προσπάθειά τους να αυτονομηθούν , να εξερευνήσουν τον κόσμο αλλά και να γνωρίσουν και να ελέγξουν τον εαυτό τους, εμφανίζουν συχνά υψηλά επίπεδα δραστηριότητας και υπέρμετρο ενθουσιασμό. Εάν παρατηρείτε στο παιδί σας ορισμένες από τις κάτωθι συμπεριφορές ,είναι σημαντικό να απευθυνθείτε σε κάποιον ειδικό προκειμένου να διερευνηθεί η ποιότητα, ο βαθμός και η συχνότητα αυτών των συμπεριφορών :
- Υπερκινητικότητα
- Απροσεξία
- Επιθετικότητα
- Ανυπακοή
- Έντονο άγχος
- Αδυναμία να κάτσει σε ένα σημείο για αρκετή ώρα, ακόμα και όταν υπάρχει λόγος ( την ώρα του φαγητού)
- Δυσκολία στον ύπνο
- Τάση προς διάφορα ατυχήματα
- Παίζει μόνο του , χωρίς να επιζητά την προσοχή των γονιών του
- Δυσκολία στην εκπαίδευση της χρήσης τουαλέτας
- Δυσκολία στις σχέσεις με τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας
- Μη ικανοποιητική ανάπτυξη κοινωνικών σχέσεων
- Κτητικότητα με τα πράγματά του, αλλά και με τα πράγματα των άλλων παιδιών
- Πρόκληση καυγάδων
- Προβλήματα ομιλίας
- Καθυστέρηση στην ανάπτυξη του λόγου
- Δυσκολία στην άρθρωση των λέξεων, τη σύνταξη και τη δομή της γλώσσας
- Δυσκολία στην εσωτερίκευση του λόγου
Σχολική ηλικία: Η είσοδος στο σχολείο σηματοδοτεί την εμφάνιση νέων συμπτωμάτων διότι το πλαίσιο απαιτεί υψηλότερα επίπεδα αυτοελέγχου της συμπεριφοράς καθώς και την επαρκή ύπαρξη ορισμένων γνωστικών δεξιοτήτων, τις οποίες τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ πιθανόν να μην έχουν αναπτύξει αρκετά σε αυτό το σημείο. Η αναζήτηση βοήθειας από έναν ειδικό ψυχικής υγείας και η έγκαιρη παρέμβαση θα συμβάλλουν καταλυτικά στην ομαλή ανάπτυξη το και είναι το καλύτερο που έχετε να κάνετε εάν παρατηρείτε κάποιες από τις παρακάτω συμπεριφορές:
- μειωμένη ικανότητα τήρησης κανόνων και ακολουθίας οδηγιών
- αδυναμία συνεργασίας
- αδυναμία διατήρησης προσοχής για μεγάλο χρονικό διάστημα
- δυσκολία αγνόησης εξωτερικών ερεθισμάτων
- επιλεκτική προσοχή
- δυσκολία στην εκμάθηση ανάγνωσης και γραφής
- ελλιπείς οργανωτικές ικανότητες
- έλλειψη ενδιαφέροντος για σχολικές δραστηριότητες και άσκοπη ενασχόληση με άλλα πράγματα
- ασυνέπεια
- χαμηλή αυτοεκτίμηση ( απόδοση οποιασδήποτε επιτυχίας σε εξωτερικούς παράγοντες)
- απόδοση ευθυνών σε άλλους για αυτά που τους συμβαίνουν, καθώς δεν πιστεύουν ότι μπορούν να ελέγξουν τη συμπεριφορά τους
- πολύ συχνές παρατηρήσεις από τους δασκάλους
- ομιλία χωρίς να τους έχει δοθεί ο λόγος
- άσκοπη κινητικότητα μέσα στην τάξη εν ώρα μαθήματος
- μη ικανοποιητική ανταπόκριση στις σχολικές απαιτήσεις
- εύκολη παραίτηση και εγκατάλειψη προσπάθειας
- φτωχές διαπροσωπικές σχέσεις λόγω επιθετικότητας και παρορμητικότητας
- κακή χρήση κοινωνικών δεξιοτήτων
Πρέπει να έχομε υπόψιν μας πως οι συμπεριφορά των παιδιών με ΔΕΠ-Υ συχνά δημιουργεί εντάσεις και συγκρούσεις με τους γονείς και τους παιδαγωγούς τους. Ωστόσο η αρνητική του ενίσχυση και η επιβολή «ποινών» περνά στα παιδιά το μήνυμα πως οι «σημαντικοί άλλοι» ασχολούνται μαζί τους, μόνο όταν γίνονται ενοχλητικά και έτσι δεν έχουν κανένα κίνητρο ώστε να προσπαθήσουν να ελέγξουν τη συμπεριφορά τους. Ένας ειδικός θα σας παρέχει τόσο την βοήθεια και την υποστήριξη που χρειάζεστε εσείς οι ίδιοι , προκειμένου να ανταπεξέλθετε στον συχνά δύσκολο και πολύ απαιτητικό ρόλο του γονέα, όσο και τη βοήθεια και υποστήριξη που χρειάζεται το παιδί σας.
Εφηβική ηλικία: Στο αναπτυξιακό αυτό στάδιο, τα συμπτώματα της ΔΕΠΥ αρχίζουν να αλληλεπιδρούν με τις φυσιολογικές αλλαγές που εμφανίζονται όταν ένα παιδί γίνεται έφηβος και έτσι ανέρχονται ειδικά ζητήματα στην επιφάνεια:
- Υποχώρηση υπερκινητικότητας, την οποία έρχεται να την αντικαταστήσει η αυξημένη νευρικότητα και ανησυχία
- Παρορμητική συμπεριφορά
- Ελλειμματική προσοχή
- Χαμηλή αυτοεκτίμηση
- Ανικανότητα δημιουργίας και διατήρησης υγιών κοινωνικών σχέσεων
- Σχολική αποτυχία
- Κατάχρηση ουσιών
- Κατάθλιψη
- Δυσκολία ανάπτυξης συναισθημάτων αυτεπάρκειας
- Δυσκολία στη δημιουργία σχέσεων με άτομα του αντίθετου φύλου
- Παράνομες και εγκληματικές ενέργειες
- Χαμηλά επίπεδα ανοχής στη ματαίωση
- Ανώριμη συμπεριφορά
Είναι εμφανές πως η μορφή που παίρνουν οι εκδηλώσεις της ΔΕΠ-Υ κατά την εφηβική ηλικία δεν είναι τα πρωτογενή της χαρακτηριστικά αλλά είναι αποτέλεσμα της μακρόχρονης αλληλεπίδρασης των πρωτογενών συμπτωμάτων της ΔΕΠΥ με τους περιβαλλοντικούς παράγοντες. Μία έγκαιρη διάγνωση θα σας βοηθήσει να αντιμετωπίσετε τις δυσκολίες του παιδιού σας με τον καταλληλότερο τρόπο και με μεθόδους που δεν επιβαρύνουν περισσότερο την ήδη επιβαρυμένη ψυχολογία του, λόγω των ήδη υπαρχουσών δυσκολιών που έχει να αντιμετωπίσει. Παρεμβαίνοντας έγκαιρα βοηθάμε τα παιδιά να καλλιεργήσουν ένα υψηλό επίπεδο αυτοεκτίμησης, να μάθουν να διαχειρίζονται τα συναισθήματα τους και να ελέγχουν τη συμπεριφορά τους, να αναπτύσσουν ικανοποιητικές κοινωνικές δεξιότητες, να οργανώνουν το χρόνο και το διάβασμά τους, να θέτουν στόχους και να εξελίσσονται. Μην ξεχνάτε
- να επιβραβεύετε τα παιδιά σας για την προσπάθεια που κάνουν και για κάθε τους επιτυχία , ακόμα και αν αυτή δεν φτάνει το ιδανικά ικανοποιητικό αποτέλεσμα.
- να τους δείχνετε κάθε μέρα ότι τα αποδέχεστε για αυτό που είναι και πως μαζί , όντας στο «ίδιο στρατόπεδο» μπορείτε να αντιμετωπίσετε οποιαδήποτε δυσκολία αντιμετωπίζουν.
- Να αντιδράτε ήρεμα σε οποιαδήποτε προκλητική ή επιθετική συμπεριφορά. Τα παιδιά μιμούνται τις συμπεριφορές των γονιών τους και οι συγκρούσεις μαζί σας επιδεινώνουν τα προβλήματα και τις κακές συμπεριφορές. Αν ζητάτε από το παιδί να μην κάνει κάτι, το οποίο εσείς οι ίδιοι κάνετε επαναλαμβανόμενα, είναι ελάχιστες οι πιθανότητες να σας υπακούσει.
- Να χρησιμοποιείτε τη θετική ενίσχυση. Οι καλές συμπεριφορές πρέπει να επιβραβεύονται προκειμένου να επαναληφθούν. Ειδικά στα υπερκινητικά παιδιά η επιβράβευση μέσω κινητικών δραστηριοτήτων που τα βοηθά να εκτονώσουν την υπέρμετρη ενέργειά τους, λειτουργεί ιδιαίτερα αποτελεσματικά.
- Πριν τους μιλήσετε φωνάξτε τα με το όνομά του προκειμένου να σιγουρευτείτε ότι σας ακούνε και ζητήστε τους να σας κοιτάξουν στα μάτια. Αυτό τα βοηθάει να εστιάσουν την προσοχή τους σε εσάς και σε αυτό που θέλετε να τους πείτε. Αν το παιδί είναι αρκετά μικρό, πριν του μιλήσετε κατεβείτε στο ύψος του και μιλήστε του κρατώντας του τα χέρια.
- Να δίνετε στα παιδιά σας χρόνο να συνεργαστούν. Μην δίνετε μία εντολή πάνω από δύο φορές μέσα σε ένα λεπτό. Πριν θελήσετε να μεταβούν από μία δραστηριότητα σε μια άλλη ( παιχνίδι à διάβασμα ) προετοιμάστε τα ψυχολογικά, δίνοντας τους ένα περιθώριο 5 – 10 λεπτών.
- Να δίνετε σαφείς εντολές και να σπάτε μία απαιτητική εντολή σε μικρότερα κομμάτια. Οι γενικευμένες εντολές ( « πήγαινε να διαβάσεις») εκτελούνται με ιδιαίτερη δυσκολία από τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ καθώς δυσκολεύονται πολύ να οργανώσουν τις υποχρεώσεις τους, το χρόνο και το χώρο τους. Χρειάζονται μία συνεχή υποστήριξη προκειμένου να αναπτύξουν δεξιότητες που θα τα βοηθήσει στη συνέχεια να αυτονομηθούν και να λειτουργήσουν ανεξάρτητα.
- Να δείχνετε κατανόηση και ενσυναίσθηση στα άσχημα συναισθήματα που προκαλούνται στο παιδί λόγω των δυσκολιών που αντιμετωπίζει. Ενθαρρύνετέ το να υπομείνει την προσπάθεια ακόμα και αν δεν επιτύχει το άριστο αποτέλεσμα.
- Αν χρειαστεί να επιβάλλετε μία τιμωρία , αυτή θα πρέπει αφενός να μην είναι ιδιαίτερα αυστηρή και αφετέρου να επιβληθεί στο παιδί με ήρεμο και ψύχραιμο τρόπο. Εάν το παιδί σας επιζητά την προσοχή σας, ο θυμός και η έντασή σας μπορεί να αποτελέσει ενισχυτικό παράγοντα στο να επαναλάβει μια άσχημη συμπεριφορά που επιβεβαιωμένα ξέρει ότι σας προκαλεί. Τα παιδιά χρειάζονται όρια προκειμένου να νιώσουν ασφαλή και προστατευμένα, όμως αυτά θα πρέπει να επιβάλλονται με τρόπο που ευνοεί την ομαλή τους εξέλιξη και την ψυχολογική τους ωρίμανση.
Για το Your Therapist,