Δήμητρα Παπαδάκη | Ψυχολόγος – Συστημική/Οικογενειακή Ψυχοθεραπεύτρια
Ο όρος «κρίσεις πανικού» είναι μία από τις πιο συχνές εκφράσεις που αφορούν την ψυχολογία στις μηχανές αναζήτησης. Αποτελούν εκρήξεις έντονου άγχους, που κλιμακώνεται μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα και βάσει των διαγνωστικών κριτηρίων του εγχειριδίου DSM –IV της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας, χαρακτηρίζονται από τα ακόλουθα συμπτώματα:
- Ταχυκαρδία
- Εφίδρωση
- Τρέμουλο
- Αίσθημα λαχανιάσματος ή ασφυξίας
- Πόνο στο θώρακα
- Ναυτία ή κοιλιακή ενόχληση
- Ζάλη, αστάθεια και τάση προς λιποθυμία
- Αίσθημα ζέστης ή ρίγους
- Φόβο θανάτου
- Παραισθησίες (μυρμήγκιασμα ή μούδιασμα)
Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις το άτομο μπορεί να νιώσει επίσης:
- Αποπραγματοποίηση, κατά την οποία χάνει την αίσθηση της πραγματικότητας, και νιώθει ότι ο κόσμος είναι περίεργος και μη αληθινός. Την αποπραγματοποίηση συνοδεύουν ο συναισθηματικός αποχρωματισμός ανθρώπων και καταστάσεων.
- Αποπροσωποποίηση, κατά την οποία το άτομο αισθάνεται πως ο εαυτός του δεν είναι πραγματικός, πως βγαίνει από το σώμα του και παρατηρεί τον εαυτό του απ’ έξω. Με άλλα λόγια νιώθει ότι το σώμα και η σκέψη του δεν του ανήκουν, ενώ στην πραγματικότητα έχει πλήρη έλεγχο αυτών.
Οι κρίσεις πανικού αποτελούν μία εμπειρία που περιγράφεται ιδιαίτερα τρομακτική και ανησυχητική για όσους την έχουν βιώσει, καθώς τους κάνει να νιώθουν αβοήθητοι και ανήμποροι να διαχειριστούν και να ελέγξουν αυτή την συναισθηματική και σωματική κατάσταση.
Τι συμβαίνει όμως πραγματικά στο σώμα μας κατά τη διάρκεια μίας κρίσης; Αποτελούν οι κρίσεις πανικού ένα δείγμα ψυχικής ασθένειας;
Οι έντονες και τρομακτικές σωματικές αντιδράσεις κατά τη διάρκεια μίας κρίσης αποτελούν τις φυσιολογικές αντιδράσεις που θα είχε κάθε άνθρωπος μπροστά σε έναν αντικειμενικό κίνδυνο όπου θα μπορούσε να απειλείται ακόμα και η ίδια του η ζωή.
Τι είναι όμως αυτό που κάνει το σώμα μας να αντιδρά με αυτό τον τρόπο σε ανύποπτο χρόνο, όταν δεν υπάρχει κάτι το οποίο πραγματικά να μας απειλεί εκείνη τη στιγμή;
Σε αυτή την περίπτωση το σώμα μας, λειτουργεί σαν «συναγερμός», προκειμένου να μας προειδοποιήσει ότι ξεπεράσαμε τα όριά μας ή ότι βιώνουμε κάποιο εσωτερικό αδιέξοδο, μέσα στο οποίο νιώθουμε ότι θα καταστραφούμε και θα χάσουμε τον εαυτό μας. (εξ’ ου και η αίσθηση θανάτου). Οι κρίσεις συχνά αποτελούν ένα μόνο σύμπτωμα, πίσω από το οποίο κρύβεται ένας καταπιεσμένος, μπερδεμένος και ανεξερεύνητος συναισθηματικός κόσμος. Έρχονται για να μας ταρακουνήσουν και να εξυπηρετήσουν έναν στόχο: να μας παροτρύνουν να αναζητήσουμε βοήθεια και να φροντίσουμε τον εαυτό μας. Συνεπώς, οι κρίσεις πανικού δεν είναι απαραίτητα ψυχική ασθένεια ούτε πληρούν από μόνες τους τα κριτήρια για την ύπαρξη κάποιας αγχώδους διαταραχής. Σε πολλές περιπτώσεις αποτελούν φυσιολογικές αντιδράσεις στα αδιέξοδα των ανθρώπων με υγιές υπόβαθρο. Ωστόσο αυτό δεν σημαίνει πως θα πρέπει να εφησυχάζουμε αλλά να διερευνήσουμε τον ψυχισμό μας, να τον κατανοήσουμε και στη συνέχεια να επιλέξουμε πως θα δράσουμε προκειμένου να τον βοηθήσουμε.
Ποια είναι τα ψυχικά αδιέξοδα και οι εσωτερικές συγκρούσεις που μπορεί να βιώνει ένας άνθρωπος σε διάφορες περιστάσεις της ζωής του και πως μπορεί να βοηθηθεί μέσα από την ψυχοθεραπεία;
- Εσωτερικές συγκρούσεις και αδιέξοδα.
Σχετίζονται με την αδυναμία διαφοροποίησης του ατόμου και της διαμόρφωσης της προσωπικής του ταυτότητας. Στο οικογενειακό μας περιβάλλον, μεγαλώνουμε υιοθετώντας ορισμένες αντιλήψεις, αξίες και πεποιθήσεις που εν συνεχεία καθορίζουν τις σκέψεις, τις πράξεις και τη συμπεριφορά μας. Ως ενήλικες, είμαστε σε θέση να κρίνουμε και να επιλέξουμε σε νοητικό επίπεδο ποια από τα «πιστεύω» της οικογένειάς μας είναι λειτουργικά για εμάς και ποια δεν μας αντιπροσωπεύουν, οπότε και χρειάζεται να τα αποβάλουμε. Ωστόσο σε συναισθηματικό επίπεδο, η διαδικασία απεμπλοκής από το αξιακό και ηθικό σύστημα της πατρικής μας οικογένειας αποτυγχάνει, καθώς η προσπάθεια διαφοροποίησής μας συνοδεύεται από συναισθήματα ενοχής και προδοσίας ως προς τα αγαπημένα μας πρόσωπα. Έτσι συχνά, καταπνίγουμε τις προσωπικές μας επιθυμίες και ανάγκες, προκειμένου να μην πυροδοτήσουμε εντάσεις ή να μην στεναχωρήσουμε τα αγαπημένα μας πρόσωπα.
Σε υψηλά επίπεδα «οικογενειακής συγχώνευσης», όπως απέδωσε τον όρο ο Bowen, οι άνθρωποι πιθανόν να μην μπορούν καν να αναγνωρίσουν εκ πρώτης όψεως ποιες είναι οι πραγματικές τους ανάγκες και επιθυμίες, τις οποίες έχουν θυσιάσει στο βωμό της οικογενειακής αρμονίας. Αυτή η αδυναμία διαφοροποίησης του ατόμου, την οποία μεταβιβάζει και στις μεταγενέστερες ενήλικες σχέσεις του, καταπιέζοντας τις προσωπικές του ανάγκες, μπορεί να αποτελέσει την βασική αιτία και πηγή του άγχους του, το οποίο εκδηλώνεται καθημερινά σε διάφορους τομείς στη ζωή του, και το οποίο δεν μπορεί να εξηγήσει.
Μέσα από την ψυχοθεραπεία, ο θεραπευόμενος καλείται να διερευνήσει και να κατανοήσει τα δικά του «θέλω», να απεμπλακεί από τα συναισθηματικά δεσμά και να διεκδικήσει την αυτονομία του, χωρίς να νιώθει πως προδίδει ή δεν αγαπά την οικογένειά του ή άλλα σημαντικά πρόσωπα στη ζωή του. Συνεπώς αν αποκωδικοποιούσαμε την κρίση πανικού σε αυτή την περίπτωση, θα λέγαμε πως συμβολίζει τον εγκλωβισμό του ατόμου σε μία κατάσταση που δεν επιτρέπει την εκπλήρωση των προσωπικών του επιθυμιών.
- Σχεσιακές συγκρούσεις και αδιέξοδα.
Πόσες φορές βρεθήκαμε σε σύγκρουση με τα αγαπημένα μας πρόσωπα, ενώ αυτό ήταν το τελευταίο πράγμα που θα θέλαμε να μας συμβεί; Και κυρίως τί είναι αυτό που συχνά πυροδοτεί τους καβγάδες και τις εντάσεις; Οι ανθρώπινες σχέσεις, είναι ζωντανές στο χρόνο. Εμπλεκόμαστε συναισθηματικά σε αυτές, επομένως αδιαμφησβήτητα είναι αναμενόμενο να χαρακτηρίζονται τόσο από ευχάριστες στιγμές όσο και από δυσάρεστες. Μπαίνουμε στις σχέσεις ως ενήλικες χρησιμοποιώντας τους τρόπους που μάθαμε να σχετιζόμαστε ως παιδιά. Αρκετές φορές έχουμε νιώσει ότι κάποιοι από αυτούς τους τρόπους είναι λειτουργικοί και μας εξυπηρετούν. Ωστόσο, υπάρχουν και άλλες φορές που επαναλαμβάνουμε στις σχέσεις μας δυσλειτουργικά μοτίβα συμπεριφορών με αποτέλεσμα να μην επιτυγχάνουμε τον υγιή τρόπο επικοινωνίας που θα επιθυμούσαμε και να νιώθουμε πως η σχέση μας έχει φτάσει σε αδιέξοδο. Αναβιώνουμε αρνητικές καταστάσεις του παρελθόντος και προβάλλουμε στους/ στις συντρόφους μας αρνητικά στοιχεία της προσωπικότητας των σημαντικών ατόμων στη ζωή μας, που διαδραμάτιζαν κυρίαρχο ρόλο στην παιδική μας ηλικία και μαζί τους βιώσαμε για πρώτη φορά το «σχετίζεσθαι».
Έτσι κρίνουμε τα γεγονότα στο παρόν λαμβάνοντας υπ’ όψιν μόνο τις πληροφορίες που μας οδηγούν στο συμπέρασμα που εξ’αρχής είχαμε επιλέξει. Με άλλα λόγια, είμαστε «προγραμματισμένοι» από πολύ νωρίς στη ζωή μας, να αντιλαμβανόμαστε όσα συμβαίνουν γύρω μας με έναν συγκεκριμένο τρόπο επειδή αυτό έχουμε βιώσει στα πρώιμα χρόνια της ζωής μας. Αν για παράδειγμα ως παιδιά είχαμε νιώσει την αδιαφορία των γονιών μας ή είχαμε βιώσει εγκατάλειψη, πιθανόν να αναβιώνουμε το ίδιο συναίσθημα στην παρούσα συντροφική μας σχέση («δεν σήκωσε το τηλέφωνο, άρα δεν νοιάζεται για εμένα») και να μεγεθύνουμε στο μυαλό μας μικρής σημασίας γεγονότα, εξαιτίας ενός προϋπάρχοντος και βαθιά ριζωμένου συναισθήματος φόβου και ανασφάλειας, που μας κάνει να αδικούμε τον/τη σύντροφό μας.
Σε αυτή λοιπόν την περίπτωση, η κρίση πανικού συμβολίζει τον εγκλωβισμό του ατόμου εξαιτίας της αδυναμίας του να επικοινωνήσει με τους ανθρώπους που αγαπά. Η ψυχοθεραπεία, μπορεί να φωτίσει τη ζωή μας και τις σχέσεις μας μέσα από μια άλλη οπτική. Αρχικά, να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε τα δυσλειτουργικά μοτίβα της συμπεριφοράς μας και την προέλευσή τους και στη συνέχεια να μας ενθαρρύνει να τα αντικαταστήσουμε με νέα και πιο λειτουργικά που θα σπάσουν το αδιέξοδό μας και θα μας οδηγήσουν σε νέα, πιο ευτυχισμένα μονοπάτια.
- Συναισθηματικό αδιέξοδο εξαιτίας κάποιας απώλειας ή πένθους
Ο θάνατος ενός αγαπημένου μας προσώπου αλλά και ένας επώδυνος χωρισμός από ανθρώπους που συνδεόμασταν σε σημαντικό βαθμό, μπορεί πραγματικά να μας αποσυντονίσει και να μας κάνει να χάσουμε κάθε αίσθηση νοήματος στη ζωή μας. Το συναίσθημα αυτό, ίσως μπορεί να χαρακτηρισθεί ως ένα μεγάλο ψυχικό κενό που μας δυσκολεύει ακόμα και να αυτοπροσδιοριστούμε, αφού το άτομο που χάθηκε και η σχέση μας μαζί του αποτελούσε ένα μεγάλο κομμάτι της ταυτότητάς μας. Ακόμη, αισθανόμαστε ότι η ζωή μας είναι χρονικά αγεφύρωτη και τείνουμε να τη διαχωρίζουμε χρονολογικά σε δύο περιόδους, που αφορούν τη ζωή μας πριν και μετά το θάνατο του αγαπημένου μας προσώπου ή τον χωρισμό μας από αυτό. Συνεπώς, μία απώλεια δύναται να αποτελέσει μια από τις πιο τραυματικές εμπειρίες της ζωής μας, μας εγκλωβίζει στη δυστυχία και δεν μας αφήνει να ελπίσουμε σε ένα, έστω και μακρινό πιο αισιόδοξο μέλλον.
Μέσα από την ψυχοθεραπευτική διαδικασία, μπορούμε να λάβουμε τη βοήθεια που χρειαζόμαστε, προκειμένου να διεργαστούμε την απώλεια. Μας παρέχεται ένα ασφαλές περιβάλλον που μας διαβεβαιώνει πως μπορούμε να γίνουμε κομμάτια χωρίς αυτό να σημαίνει πως θα καταρρεύσουμε. Στη συνέχεια η θεραπεία μας βοηθά να αποχαιρετήσουμε το αγαπημένο μας πρόσωπο και να νοηματοδοτήσουμε την απουσία του, με έναν τρόπο που θα γεφυρώσει τη ζωή μας και θα της προσδώσει ξανά τη συνοχή, που κατακερματίστηκε εξαιτίας της απώλειας. Τέλος, θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε πως αυτό που χρειάζεται να επιτύχουμε για να φροντίσουμε τον εαυτό μας, δεν είναι να ξεπεράσουμε εξ’ ολοκλήρου την απώλεια, αλλά να μάθουμε πώς μπορούμε να συνεχίσουμε να ζούμε με αυτήν, και όχι απλά να επιβιώνουμε στον χρόνο.
Είναι σημαντικό να λαμβάνουμε υπ’ όψιν μας πως όταν τα σωματικά συμπτώματα δεν οφείλονται σε οργανικά αίτια, αποτελούν την προσπάθεια του οργανισμού μας να εκφράσει μία συναισθηματική δυσκολία. Οι κρίσεις πανικού, μπορούν να προκαλέσουν έντονα αρνητικά συναισθήματα και να περιορίσουν σημαντικά τα άτομα που τις βιώνουν, καθώς λειτουργούν ως ανασταλτικός παράγοντας στην εκπλήρωση δραστηριοτήτων (π.χ ένα ταξίδι), εξαιτίας του φόβου τους ότι θα πάθουν μία ακόμα κρίση. Ωστόσο, η ψυχοθεραπευτική διαδικασία αποτελεί την καταλληλότερης μορφής παρέμβαση, καθώς επικεντρώνεται στη διερεύνηση των αιτιών τους, την καλύτερη διαχείρισή τους και τέλος, την εξάλειψή τους.
Βιβλιογραφία
- Bowen M. (1998). Επιμέλεια: Χαραλαμπάκη Κ. Τρίγωνα στην οικογένεια. Ελληνικά γράμματα. Αθήνα.
- Θανοπούλου Κ. (2014). Περί απώλειας και πένθους. Υφαίνοντας νήματα νοημάτων μέσα από τη διεργασία του πένθους. Ηλεκτρονικό περιοδικό: Συστημική σκέψη και ψυχοθεραπεία.
Για το Your Therapist,
Δήμητρα Παπαδάκη | Ψυχολόγος – Συστημική/Οικογενειακή Ψυχοθεραπεύτρια